Unsplash

Het omstandereffect: waarom je iemand niet helpt als anderen dat ook niet doen

Heb je ook wel eens meegemaakt dat er soms iemand in nood wel wat hulp kan gebruiken, maar dat jij – en de mensen om je heen – als aan de grond genageld blijven staan toekijken? Iemand wordt verbaal lastig gevallen in de metro, en je denkt: “Waarom zegt niemand hier wat van?” Of iemand stapt de bus uit en laat zijn koffer vallen waardoor al zijn spullen eruit kukelen, en iedereen loopt gewoon door. Alsof ze of blind zijn of allemaal stuk voor stuk de metro moeten halen die pas over 8 minuten aan zou komen. Dit laatste overkwam mij laatst. En dat fenomeen heet: het omstandereffect.

Het effect in een notendop is dus dit: er is sprake van een noodsituatie of een misdrijf en een groep ziet dit gebeuren, maar niemand van hen komt in actie. Mensen zijn kuddedieren die elkaars gedrag zowel bewust als onbewust kopiëren, en dat laat het omstandereffect (bystander effect in het Engels) maar al te goed zien. Want als niemand uit zo’n groep ingrijpt, dan is de kans heel erg groot dat jij – het individu – dat ook niet doet.

Foto: UnsplashFoto: Unsplash

De kracht van een groep

We hebben op zo’n moment last van twee dingen:

  • 1) de ongeschreven regel dat we iemand in nood moeten helpen
  • 2) de ongeschreven regel dat we moeten doen wat de rest doet

We zijn dus letterlijk in conflict met onszelf, want we voelen twee tegenstrijdige emoties. Dit is iets wat ik ook echt bij mezelf heb gemerkt in dergelijke situaties. Ondanks dat je zeker wel geplaagd kan worden door gedachtes als “Waarom doet niemand iets? Iemand moet echt ingrijpen!” En ondertussen sta je daar te kijken. En dat is slechts een van de mogelijke redenen waarom er niet wordt ingegrepen.

Je kunt bijvoorbeeld ervan uitgaan dat ingrijpen niet nodig is omdat je de rest niet ziet ingrijpen. Dat is een vorm van groepsdruk. Je kunt bang zijn om zelf gewond te raken, of ‘opgescheept’ te worden met iets waar je eigenlijk geen zin in of tijd voor hebt. Want wat als je daarna bijvoorbeeld moet getuigen? Daar heb je toch helemaal geen trek in?

Lees ook: Wordt je gedrag meer bepaald door je genen of door je omgeving?

Afijn. Excuusjes kuch kuch – sorry, redenen genoeg. Maar als puntje bij paaltje komt helpen we dus vaak niet in zo’n situatie als het erop aankomt. Als jou iets vervelends zou overkomen, dan wil je ook dat mensen de moed (of de tijd of zin) ergens vandaan halen om je toch te helpen. Verhalen van mensen die niet geholpen zijn op een moment dat ze dit wel nodig hadden zijn namelijk oprecht hartverscheurend.

Berovingen die gestopt hadden kunnen worden, verbale aanvallen die vroegtijdig een halt zouden worden toegeroepen. Om het maar niet te hebben over het voorval dat een spotlight op het omstandereffect zette. Een vrouw, Kitty Genovese, werd vermoord in een steekpartij die 35 minutenlang duurde. Minstens 38 mensen zagen dit gebeuren, en geen van allen hebben geprobeerd in te grijpen of de politie te bellen.

Dit experiment wordt ingeleid door Philip Zimbardo, bedenker van het fameuze ‘Stanford Prison Experiment’

Ten prooi

Misschien hoor je aan m’n toon dat ik hier een beetje boos over ben, en dat ben ik ook. Ik was vooral boos op mezelf, omdat ik na het kijken van o.a. bovenstaand filmpje me realiseerde dat ik wel eens niet heb geholpen op een moment dat (ik vond) dat dat wel had gemoeten. Ook al is het blijkbaar tot op zekere hoogte normaal menselijk gedrag – ik voelde me in zulke situaties vaak ten prooi gevallen aan gedrag waar ik het naderhand niet mee eens was. En dat wilde ik niet meer. Soms helpt weten waarom je iets deed (of iets niet deed) bij het onderscheppen van je gedrag, om er vervolgens er iets mee te doen. Daarom wilde ik het ook hierover hebben. Wie weet geeft dit jou ook de informatie om niet te vervallen in een omstanderrol wanneer de situatie vraagt om een actieve deelnemer.

Het hoeft niet altijd zo’n extreem voorval te zijn. Ik herinner me bijvoorbeeld nog de keer dat iedereen al in de bus zat, en die op het punt stond te vertrekken. De buschauffeur hield het treinstation scherp in de gaten, want dat is de plek waar mensen vandaan komen lopen. Het moment dat hij zijn hoofd wegdraaide en aanstalten maakte om weg te rijden, kwam er nog iemand aangehold. Ik zat niet op de dichstbijzijnde stoel bij de chauffeur, dus ik zei niets. Ik nam aan dat de persoon voor mij – die overduidelijk ook de hollende man zag – het wel zou zeggen. Dat was mijn exc- kuch kuch, reden, om niet in te grijpen. Ik keek om me heen en zag meer dan de helft van de bus kijken naar die man. Niemand die wat zei. En dat terwijl je echt iemand zijn dag kan maken door eventjes te schreeuwen “Hey chauffeur, er komt nog iemand aan!”

Foto: PixabayFoto: Pixabay

Kennis is macht

Gewapend met dit soort ervaringen en de kennis die ik had opgedaan door de filmpjes hierboven, zag ik de man die zijn koffer liet vallen; hij was de eerste die de bus uitstapte. Papieren verspreidde zich over de natte grond, een paar stuks fruit tuimelde vrijelijk alle kanten op. Ik zag hoe iedere persoon linea recta voorbij hem liep. En ik zat ook in die stroom gevangen, in die gezamenlijke gedachtegang, in die onuitgesproken groepsregel.

Bezwaard liep ik door, zonder te helpen, maar ik keek nog een keer om. Alsof God me testte rolde er een appel mijn kant op. “Ga je nou echt nog steeds niks doen?” weet ik nog dat ik dacht. Ik had geen haast, zo rationaliseerde ik. Zelfs als ik de drie metro’s later zou pakken zou ik nog op tijd komen. En fuck al deze anderen die niet helpen. Dat laatste zei ik tegen mezelf omdat je je toch heel ongemakkelijk voelt, als je de enige bent die iets afwijkt in een groep. Daarop bukte ik eindelijk, raapte de appel op, en begon de man te helpen zijn spullen in te pakken. Dat was de eerste keer – en gelukkig kan ik inmiddels zeggen ook niet de laatste keer – dat ik losbrak van de groep en iemand hielp.

Uit de groep breken

Een paar dingen die je kunt doen om los te breken uit de groep:

  1. Bewust worden dat jij onderdeel bent van die groep
  2. De situatie rationaliseren: “Deze persoon heeft hulp nodig. Niemand geeft die. Kan ik die geven? Ja, dat kan ik.”
  3. Als je niet direct ziet wat voor soort hulp iemand nodig heeft, of dat hij het überhaupt nodig heeft, vraag dan “Heb je hulp nodig?” Zo simpel kan het zijn. Maar als niemand het vraagt…

In het filmpje hieronder is ook te zien dat, wanneer eenmaal iemand losbreekt van de groep, heel snel andere mensen ook volgen. Waarom? Omdat er een nieuwe groep is ontstaan. Eentje die helpt, eentje om je ook bij aan te sluiten. Dus wees niet bang om die eerste stap te zetten wanneer dat nodig is. Wees degene die andere mensen kunnen volgen als dat nodig is! Je weet maar nooit hoe waardevol jouw hulp op dat moment kan zijn.

Uitgelicht