Pixabay

Is ‘gratis geld’ oftewel een basisinkomen de oplossing voor onze baanstress?

Stel je voor dat je vanaf vandaag elke maand op dezelfde dag 971 euro op je bankrekening krijgt gestort, gewoon omdat je bestaat. Ongeacht wie je bent of wat je doet. Een maandsalaris voor iedereen zodat je nooit onder de armoedegrens hoeft te leven. Een universeel basisinkomen (UBI) van de overheid is iets wat steeds vaker zijn kop opsteekt in het politieke gesprek. Niet gek, want terwijl het inwoneraantal stijgt en door toenemende automatisering banen juist verdwijnen, maken veel mensen zich zorgen over hun baan, hun toekomst en hun portemonnee. Is een universeel basisinkomen een (gedeeltelijke) oplossing?

Lees ook: Een bijbaan levert meer op dan alleen geld: zo kom je aan de bak

Spelen met het idee

Het idee van een universeel basisinkomen en als het ware basisbehoeftes verzekeren bestaat al een tijdje. Een gedeeltelijke UBI wordt bijvoorbeeld in Alaska al sinds 1982 uitgekeerd. Ook in de jaren 70 was er zo’n vijf jaar een UBI in een Canadees dorp. De laatste paar jaren spelen meer landen en steden met het idee. Van India en Brazilië, tot de Canadese provincie Ontario en ons eigen Nederland. Zo wil gemeente Terneuzen een tweejarig experiment starten. Andere steden, namelijk Utrecht, Nijmegen, Wageningen, Tilburg en Groningen, zien zo’n proef ook wel zitten. In Zwitserland werd het idee via een referendum vorig jaar nog afgewezen. Maar het beste voorbeeld van zo’n proef is wellicht Finland.

Hier is sinds 1 januari een experiment gaande waarbij een groep van 2000 werklozen een bedrag van 560 euro in de maand krijgen. Natuurlijk bij lange na niet genoeg om van te leven. Ze mogen bijklussen en hoeven hun basisinkomen niet af te staan als ze een baan vinden. De overheid wil weten of ze gemotiveerder solliciteren met een basisinkomen tegenover een werklozenuitkering. Nu word je namelijk gekort op je uitkering als je werkt. Verschillende proeven kijken verder nog naar of mensen bijvoorbeeld gezonder gaan leven als ze zich minder druk hoeven te maken over inkomen en of parttime banen meer worden opgepakt.

Twee kanten van dezelfde munt

Het lastige aan het UBI is dat het zonder grootschalig experiment lastig te voorspellen is wat de uitkomst zal zijn. Zo zou het basisinkomen volgens voorstanders een aantal systematische falen moeten aanpakken zoals armoede, ongelijkheid en angst voor toenemende automatisering. Tegenstanders zijn er naturlijk om hier tegenin te gaan. Zij komen met de volgende punten:

Armoede en kosten

Zo zou een UBI dat iedereen boven de armoedegrens brengt veel geld kosten. Het Centraal Planbureau (CPB) vertelt dat werkende mensen fors meer belasting moeten betalen om het te bekostigen en zelfs andere uitkeringen moeten schrappen. Vervolgens gaan voorstanders er weer tegenin door belastingen op consumptie zoals accijns omhoog te gooien. Het feit is wel dat wanneer een UBI serieus in overweging genomen wordt door overheden, er flink gerekend moet worden om te bekijken hoe dit betaalbaar gemaakt kan worden. Het is een enorm moeilijke economische puzzel die ik liever overlaat aan mensen die veel slimmer zijn dan ik.

Ongelijkheid

Een andere systeemfout is ongelijkheid. Voorstanders van UBI zien de arme mensen meer hebben en dus de economische ongelijkheid afnemen. Veel tegenstanders, vooral aan de linkerkant van het politieke spectrum, vrezen juist voor een toename in ongelijkheid doordat het UBI een splitsing creëert onder het proletariaat: zij die werken en zij die dat niet doen. Econoom Richard Wolff vertelt dat dit voor een zowel politiek als cultureel ongezond zou zijn voor onze samenleving. Deze splitsing zou volgens hem kunnen zorgen voor meer sociale tensie uit de reacties.

Lees ook: Ontslagen bij je (bij)baan? Dit zijn jouw rechten

Nemen robots je werk over?

Toenemende automatisering is een legitieme angst voor velen, maar tegenstanders van het UBI noemen de veerkracht van de mens om werk te blijven vinden. Wanneer robots simpele banen overnamen in het verleden heeft dat ook geen banen gekost. Nee, we kwamen juist met nieuwe banen die meer cognitieve behendigheid en creativiteit vereisten. Banen die robots niet zouden kunnen doen.

Werkmotivatie en het pacificeren van de massa

Sommige tegenstanders van het UBI zijn bang dat het mensen demotiveert om te gaan werken. Ze krijgen toch al salaris, toch? Dit is absurd om twee redenen: ten eerste zijn de meeste UBI’s bij lange na niet genoeg om van te leven (kijk naar Finland), en ten tweede zie je de andere redenen waarom mensen werken compleet over het hoofd. Weinig mensen werken enkel voor het geld, daar word je doodongelukkig van. Mensen vinden hun werk leuk, het geeft hen voldoening, een doel in het leven en veel mensen voelen een verantwoordelijkheid om iets te doen voor de samenleving om hen heen. Het kan mensen meer vrijheid geven om echt hun doelen na te jagen.

Lees ook: De oplossing voor de lage spaarrente: beleggen

Desondanks kan een UBI wel een potentieel negatief effect hebben op de motivatie van de massa om een betere werkwereld te creëren. Je bijt tenslotte niet in de hand die je voedt. Een UBI pacificeert de massa doordat het een aantal symptomen van het systeem (geldstress, gedeeltelijk criminaliteit) weghaalt maar niet de bron van de symptomen oplost: beter iets dan niets. Op deze wijze is het antirevolutionair en stopt het ons om tot een economische utopie te komen. Toch kijken sommigen er net iets anders tegenaan. Een UBI kan voor meer vrije tijd zorgen, waarin mensen meer tijd hebben om te reflecteren op hun huidige status en het systeem. Niks pacificeert mensen meer dan 40+ uur werken in de week. Wanneer de helft daarvan naar dingen gaat die ze liever doen, willen ze wellicht meer.

Een universeel basisinkomen blijft een lastige kwestie. Zowel voor- als tegenstanders hebben naar mijn mening goede punten. Experimenten en proeven met ‘gratis geld’ worden voorlopig nog wel gedaan, dus verwacht niet dat dit het laatste is wat je erover hoort. Is het de weg voor de toekomst? Wie weet.

Uitgelicht